Dieta trzustkowa – co jeść przy chorej trzustce?

Dieta trzustkowa dotyczy przede wszystkim przewlekłego zapalenia trzustki i w dużej mierze pokrywa się z założeniami diety lekkostrawnej. Dowiedz się, przy jakich schorzeniach tego narządu dieta trzustkowa wcale nie jest wskazana (i dlaczego)! Poniżej znajdziesz jadłospis tygodniowy oraz kilka przepisów z diety trzustkowej. Sprawdź!

 

• Za co odpowiada trzustka?
• Kiedy trzeba stosować dietę trzustkową?
• Dieta przy chorobach trzustki – założenia ogólne
• Dieta trzustkowa – co jeść? Tabela produktów
• Dieta trzustkowa – tygodniowy jadłospis (propozycja)
• Dieta trzustkowa – przykładowe przepisy na śniadanie, obiad, kolację i deser
• Lekkostrawna dieta trzustkowa pod kontrolą
• Dieta trzustkowa: podsumowanie – najczęściej zadawane pytania (FAQ)

 

Za co odpowiada trzustka?

Trzustka znana jest przede wszystkim ze swoich „koneksji” z insuliną, dlatego też często pojawia się przy rozmowach o cukrzycy. Co jednak ważne: jest gruczołem mocno strategicznym dla trawienia. Owszem, trawienie odbywa się przede wszystkim w żołądku i jelitach, jednak to trzustka wydziela enzymy trawienne niezbędne do metabolizmu zarówno węglowodanów, jak i tłuszczy oraz białka.

Enzymy trawienne to raz, a dwa – właśnie hormony, i to dwa zasadnicze wypływające na odżywienie komórek naszego ciała oraz (w konsekwencji) poziom cukru we krwi. Mowa oczywiście o wspomnianej insulinie oraz glukagonie.

Kiedy trzeba stosować dietę trzustkową?

Hasło „dieta trzustkowa” brzmi mocno ogólnie, więc warto na wstępie zaznaczyć, że nie dotyczy każdego schorzenia trzustki. Mowa przede wszystkim o przewlekłym zapaleniu trzustki.

Dieta przy zapaleniu trzustki

Przewlekłe zapalenie trzustki (PZT) jest chorobą nieodwracalną i wymagającą wdrożenia diety trzustkowej już praktycznie na stałe. Przyczyny? Bliźniaczo podobne do przyczyn większości schorzeń wątroby, o których pisaliśmy w tekście „Dieta wątrobowa – co jeść przy chorej wątrobie”, czyli… alkohol. Może on odpowiadać nawet za 80% przypadków przewlekłego zapalenia trzustki! Innymi przyczynami może być też permanentny niedobór antyoksydantów w diecie oraz czynniki genetyczne.

Oprócz dolegliwości bólowych pacjenci zmagają się rzecz jasna z problemami trawiennymi, często są też niedożywieni i cierpią na niedowagę.

To właśnie przewlekłe zapalenie trzustki wymaga wprowadzenia diety trzustkowej, która może złagodzić objawy (a przede wszystkim chronić przed ich zaostrzeniem) i realnie zmniejszać ból odczuwany przez chorą osobę.

Dieta trzustkowa a ostre zapalenie trzustki

Ostre zapalenie trzustki (OZT) ma zupełnie inny przebieg – jest nagłym atakiem silnego bólu, którego załagodzenie wymaga hospitalizacji i karmienia pozajelitowego. Kilkudniowa głodówka oraz farmakoterapia pozwalają wydostać pacjenta z ostrego stanu zapalnego. Zła wiadomość – OZT może być stanem zagrożenia życia i wymaga sprawnej reakcji (choć przy skali bólu, jaki oferuje, jest to zazwyczaj oczywiste). Dobra wiadomość? Jest stanem odwracalnym i krótkotrwałym (w przeciwieństwie do przewlekłego zapalenia trzustki).

Przyczyny? Zazwyczaj OZT jest następstwem kamicy żółciowej (niedrożności kanałów żółciowych) lub bardzo obfitego spożycia alkoholu.

W przypadku tego schorzenia dieta trzustkowa może być zalecona w początkowej fazie po zakończeniu kilkudniowej głodówki, jednak nie ma konieczności utrzymywania jej przez resztę życia.

Dieta trzustkowa a zaburzenia działania insuliny (np. cukrzyca)

Zaburzenia w gospodarce hormonalnej trzustki nie zawsze muszą wynikać z jej zapalenia. Tak się dzieje np. przy cukrzycy (zarówno I jak i II stopnia). W tym wypadku, jeśli trzustka nie jest w stanie zapalnym, dieta trzustkowa nie ma uzasadnienia. Przeciwnie! Zaburzenia wydzielania insuliny szczególnie wymagają zadbania o dietę z niskim indeksem glikemicznym, która w kilku punktach mocno wyklucza się z dietą trzustkową (np. dobór rodzaju mąk i produktów zbożowych, w tym pieczywa, a także rozdrabnianie i „rozgotowywanie” pokarmów).

Dieta przy chorobach trzustki – założenia ogólne

Dieta trzustkowa realizuje w dużej mierze założenia diety łatwostrawnej, o której wytycznych szczegółowo piszemy w tekście „Dieta lekkostrawna – u kogo się sprawdzi, na czym polega?”. Obejmuje zatem przyjmowanie posiłków mniejszych, ale częstszych (np. 6 dziennie), wykluczenie produktów smażonych, wzdymających, zakłada też rozdrabnianie pokarmów (np. zupy kremy, puree), ogranicza też ostre, intensywne przyprawy.

Dużą wagę w przypadku diety trzustkowej należy przyłożyć do tłuszczów. Enzymy wytwarzane przez trzustkę są kluczowe dla ich metabolizmu, stąd u chorych częste zjawisko tzw. biegunki tłuszczowej. A o tym, że tłuszcz organizmowi jest niezbędny, pisaliśmy szeroko w tekście „Tłuszcze w diecie – co jeść? Podział, rola i najlepsze źródła (tabela)”. Jedną ze strategii jest wyraźne zmniejszenie podaży tłuszczów, czasem nawet do 20% podaży całej energii w diecie, co owszem – może przynieść ulgę w boleściach, ale może też przysporzyć (przy utrzymywaniu takiej diety) innych problemów, np. na tle hormonalnym. Dlatego istotne jest zapewnienie tłuszczów z ryb oraz pochodzenia roślinnego. 

Dlatego alternatywą jest wprowadzenie farmakoterapii usprawniającej trawienie tłuszczów. Cenne tym bardziej, że bardzo często osoby cierpiące na przewlekłe zapalenie trzustki muszą wyjść z niedowagi, a tłuszcze są przecież makroskładnikiem wysoko kalorycznym.

Niedowaga i niedożywienie to kolejne aspekty kształtujące dietę trzustkową – ważne jest odpowiednie dobranie kaloryczności zorientowanej na zwiększanie masy ciała, a przy tym utrzymanie też jak najwięcej walorów odżywczych (co przy diecie lekkostrawnej nie jest zadaniem prostym).

I na koniec – mimo że rzecz wynika bezpośrednio z opisanych wcześniej przyczyn przewlekłego zapalenia trzustki – podkreślmy: żadnego alkoholu. Nawet jako półproduktu do wytwarzania ciast i deserów.

Dieta trzustkowa – co jeść? Tabela produktów

	Produkty dozwolone	Produkty niezalecane
Produkty zbożowe	pieczywo jasne i czerstwe, biszkopty, suchary, drobne kasze (manna, kuskus, perłowa), ryż biały, drobne makarony	pieczywo razowe, żytnie, graham, pieczywo z otrębami, pieczywo cukiernicze z dodatkiem tłuszczu, grube kasze (gryczana, pęczak, bulgur, owsiana), makarony razowe
Produkty mleczne	chude mleko, sery twarogowe, jogurty naturalne	pełnotłuste mleko, kefir, maślanka, śmietana
Tłuszcze	masło, margaryny miękkie wysokiej jakości, oliwa z oliwek, olej słonecznikowy, rzepakowy, sojowy (wszystkie podawane do gotowych już potraw)	smalec, słonina, boczek, margaryny twarde
Mięso, ryby, jaja	chude mięsa: drób, cielęcina, wołowina, królik, chude gatunki ryb (dorsz, sandacz, szczupak, dorada, flądra, morszczuk), białko jaj	wieprzowina, baranina, dziczyzna, flaki, podroby, tłuste gatunki ryb (śledzie, sardynki, węgorz, karp, łosoś), produkty wędzone, pieczone, marynowane, jaja na twardo
Warzywa	buraki, pomidory i papryka bez skórki i pestek, marchew, pietruszka, seler, dynia, ziemniaki	cebula, kapusta, szczypiorek, rzodkiewki, nasiona roślin strączkowych, por, czosnek, warzywa kapustne
Owoce	brzoskwinie, banany, jabłka, owoce jagodowe i winogrona bez pestek, morele, owoce cytrusowe (najlepiej bez cienkich skórek)	gruszki, śliwki, czereśnie, rabarbar, owoce suszone, marynowane
Desery	musy i przeciery owocowe, kisiele, budynie (na mleku odtłuszczonym), galaretki, biszkopty	tłuste ciasta, torty, desery z kawą/alkoholem, czekolada, kakao, chałwa, lody, słodycze zawierające kakao, orzechy
Dodatki do pieczywa	dżemy bez pestek, marmolady, miód, chudy twaróg, chuda szynka/polędwica, ścięte białko jajka	dżemy z pestkami, tłuste sery dojrzewające, serki topione, tłuste wędliny, konserwy, salceson, pasztetowa, jajka gotowane, jajecznica z całych jaj
Napoje	kawa zbożowa z mlekiem o niskiej zawartości tłuszczu, słaba herbata, herbata owocowa/ziołowa, soki owocowe/warzywne, kompoty, przetarte napoje mleczno-owocowe, woda mineralna	napoje alkoholowe, kakao, płynna czekolada, mocna kawa i herbata, mleko pełnotłuste, kefir pełnotłusty, woda gazowana, napoje słodzone gazowane

 

Źródło: „Żywienie człowieka zdrowego i chorego”: Marian Grzymisławski, Jan Gawęcki (2019)

 

Dieta trzustkowa – tygodniowy jadłospis (propozycja)

 

Dzień 1

 

Śniadanie: Owsianka na wodzie z dodatkiem mleka 0,5%, duszone jabłko, odrobina miodu

II śniadanie: Kanapki z pieczywa pszennego z pastą z chudego twarogu i gotowanej piersi indyka

Obiad: Zupa krem z marchewki; gotowana pierś z kurczaka, puree ziemniaczane, gotowana cukinia

Podwieczorek: Kisiel domowy + biszkopty

Kolacja: bowl z komosą ryżową, pieczonym batatem i vinegrette pietruszkowym 

Smoothie: Banan + jogurt naturalny 1,5%

 

Dzień 2

 

Śniadanie: Bułka pszenna z pastą z jajka gotowanego na miękko (1 szt.) i jogurtu naturalnego

II śniadanie: Ryżanka z brzoskwinią

Obiad: Zupa jarzynowa (marchew, pietruszka, ziemniak); dorsz gotowany na parze, ryż biały, marchew gotowana

Podwieczorek: Skyrniczek z borówkami

Kolacja: Kanapki z twarożkiem i delikatną wędliną drobiową

Smoothie: Jogurt naturalny + mango + łyżka kaszy jaglanej (ugotowanej)

 

 Dzień 3

 

Śniadanie: Płatki owsiane drobne na mleku + banan

II śniadanie: Serek wiejski lekki, bułka pszenna, ogórek kiszony bez skórki, zapiekana papryka

Obiad: Zupa krem z dyni; pulpeciki z indyka gotowane, kasza jaglana, buraczki gotowane

Podwieczorek: Mus z pieczonego jabłka z posypką ze zmielonych migdałów

Kolacja: Omlet na parze z białek jaja z fasolką szparagową i dipem z pomidorów

Smoothie: Kefir 1% + borówki + płatki jaglane

 

Dzień 4

 

Śniadanie: Kasza manna z musem malinowym (bez pestek)

II śniadanie: Kanapki z pastą z gotowanego kurczaka i twarożku

Obiad: Krupnik na delikatnym wywarze warzywnym; dorsz pieczony w rękawie, ziemniaki, fasolka szparagowa gotowana

Podwieczorek: fit deser z biszkoptów, jogurtu naturalnego i miodu

Kolacja: Makaron z pomidorkami bez skórki oraz serem mozzarella

Smoothie: Banan + mleko 1,5% + łyżeczka masła orzechowego (jeśli dobrze tolerowane)

 

Dzień 5

 

 Śniadanie: Bułka pszenna z wędliną drobiową i sałatą masłową

II śniadanie: Pieczona owsianka dyniowa na płatkach błyskawicznych

Obiad: Zupa krem z cukinii; indyk duszony, kasza kuskus, puree z dyni

Podwieczorek: Herbatniki maślane + melon

Kolacja: Twarożek z jogurtem i koperkiem + pieczywo pszenne

Smoothie: Kefir + truskawki (bez pestek) + płatki owsiane błyskawiczne

 

Dzień 6

 

Śniadanie: Ryż na mleku z bananem

II śniadanie: Serek kanapkowy light + bułka + zielony ogórek obrany ze skórki

Obiad: Zupa ziemniaczana; pulpeciki z kurczaka, puree ziemniaczane, marchewka z wody

Podwieczorek: jogurtowa pianka morelowa z galaretką

Kolacja: Jajecznica na parze (1 jajko + 1 białko) + pieczywo pszenne

Smoothie: Jogurt naturalny + pieczone jabłko + cynamon (szczypta)

 

Dzień 7

 

Śniadanie: Pszenna tortilla z pastą z pieczonej marchewki i papryki

II śniadanie: Chlebek bananowy na maślance

Obiad: Zupa krem z brokuła (jeśli dobrze tolerowany); dorsz gotowany, ryż, marchewka

Podwieczorek: Galaretka + biszkopty

Kolacja: Zapiekanka makaronowa z marchewką i sosem jogurtowym

Smoothie: Kefir + brzoskwinia + ugotowana kasza jaglana

 

Dieta trzustkowa – przykładowe przepisy na śniadanie, obiad, kolację i deser

 

Przepis na śniadanie w diecie trzustkowej: owsianka z duszonym jabłkiem

 

Składniki (1 porcja)

 

40 g płatków owsianych błyskawicznych

200 ml wody

50 ml mleka 1–1,5%

1 małe jabłko (obrane)

1 łyżeczka miodu (opcjonalnie)

szczypta cynamonu (jeśli dobrze tolerowany)

 

Przygotowanie:

 

1. Jabłko obierz, usuń gniazdo nasienne, pokrój w kostkę, a następnie duś w małym rondelku z 2–3 łyżkami wody przez ok. 5–7 minut, aż zmięknie.

2. W drugim garnku zagotuj wodę, wsyp płatki i gotuj 3–5 minut (jeśli będziesz gotować je dłużej, owsianka będzie jeszcze łatwiej strawna).

3. Pod koniec dodaj mleko i gotuj jeszcze chwilę do uzyskania kremowej konsystencji.

4. Przełóż do miski, dodaj duszone jabłko i ewentualnie miód oraz cynamon.

 

Przepis na obiad w diecie trzustkowej: pulpeciki z indyka z kaszą jaglaną i gotowaną marchewką

 

Składniki (1 porcja)

 

Pulpeciki:

120 g mielonego fileta z indyka

1 białko jajka

1 łyżka bułki tartej

1–2 łyżki wody

szczypta soli

 

Dodatki:

50 g suchej kaszy jaglanej

1 duża marchew

1 łyżeczka oliwy z oliwek (opcjonalnie, dodana po ugotowaniu)

 

Przygotowanie:

 

1. Kaszę jaglaną przepłucz wrzątkiem, gotuj w proporcji 1:2 (kasza:woda) ok. 15 minut.

2. Marchew obierz, pokrój w plasterki, gotuj do miękkości.

3. Mięso wymieszaj z białkiem, bułką tartą i wodą. Uformuj małe kulki.

4. Gotuj w lekko osolonej wodzie ok. 10–12 minut (albo lepiej: na parze).

5. Po ugotowaniu możesz dodać do kaszy 1 łyżeczkę oliwy (na surowo).

 

Przepis na kolację w diecie trzustkowej: twarożek z jogurtem i koperkiem + pieczywo pszenne

 

Składniki (1 porcja)

 

100 g twarogu półtłustego

2 łyżki jogurtu naturalnego 1–1,5%

1 łyżka drobno posiekanego koperku

Mała szczypta soli

2 kromki pieczywa pszennego

 

Przygotowanie:

 

1. Twaróg rozgnieć widelcem, dodaj jogurt i wymieszaj do uzyskania kremowej konsystencji.

2. Dodaj koperek i szczyptę soli.

3. Podawaj ze świeżym pieczywem.

 

Przepis na podwieczorek w diecie trzustkowej: domowy kisiel jabłkowy

 

Składniki (1 porcja)

 

1 duże jabłko

250 ml wody

1 łyżeczka mąki ziemniaczanej

1 łyżeczka cukru (opcjonalnie)

 

Przygotowanie

 

1. Jabłko obierz, pokrój w kostkę i gotuj w 200 ml wody przez ok. 5–7 minut.

2. Mąkę ziemniaczaną rozpuść w 50 ml zimnej wody.

3. Wlej do gotujących się jabłek, mieszając do zgęstnienia.

4. Gotuj jeszcze 1 minutę i odstaw do przestudzenia.

 

Lekkostrawna dieta trzustkowa pod kontrolą

Ze względu na sporą ilość wykluczeń i jednocześnie duże zapotrzebowanie na witaminy i składniki mineralne, samodzielne prowadzenie diety trzustkowej (szczególnie na początku tej diety) może okazać się wymagające. Świetną inspiracją i ułatwieniem startu takiego żywienia będzie catering pudełkowy z Dietą Soft bazującą na zasadach diety łatwostrawnej. Jeśli masz dodatkowe pytania dotyczące diety w chorobach trzustki, zachęcamy do bezpłatnych konsultacji z dietetykiem Body Chief (tel. 601 444 466, [email protected]).

Dieta trzustkowa: podsumowanie – najczęściej zadawane pytania (FAQ)

Co można jeść przy chorej trzustce?

Należy stosować dietę lekkostrawną, wybierać więc łagodne dla żołądka produkty, pieczywo i makarony na bazie białej pszennej mąki, warzywa pozbawione skórek i pestek (podobnie owoce), chude mięsa i nabiał.

Czego absolutnie nie wolno jeść przy zapaleniu trzustki?

Produktów wykluczonych jest kilka, ale top 3 to zdecydowanie alkohol, produkty smażone oraz produkty ciężkostrawne, jak np. niektóre warzywa, nasiona roślin strączkowych, pełnoziarniste mąki, tłuste kremy.

Ile posiłków dziennie należy spożywać przy chorobie trzustki?

Posiłki powinny mieć małą objętość, o wyrównanej kaloryczności i częste. Zazwyczaj jest to 6 posiłków dziennie.

Jak długo trzeba stosować dietę trzustkową?

W przypadku przewlekłego zapalenia trzustki, czyli choroby, która się nie cofa, dieta trzustkowa jest zalecana już na całe życie.

Czy można pić kawę przy chorej trzustce?

Kawa (podobnie jak mocna herbata) podsyca stan zapalny trzustki. Warto z niej zrezygnować, zastąpić napojami typu Inka, ewentualnie mocno ograniczyć i przestawić się na bardzo łagodne wersje kaw (np. bardzo łagodny przelew).

Czy alkohol jest całkowicie zakazany przy zapaleniu trzustki?

Tak – jako główna przyczyna powstawania przewlekłego zapalenia trzustki oraz czynnik zaostrzający stan zapalny.

Czy jajka są dozwolone w diecie trzustkowej?

Jajka to produkt dość tłusty, dlatego zaleca się ograniczenie ich liczby w diecie trzustkowej oraz korzystanie z białek jaj, a nie z całych jajek. Zdecydowanie bardziej zalecane są jajka gotowane na miękko niż na twardo. 

Co jeść w ostrym zapaleniu trzustki w pierwszych dobach?

W pierwszych dobach po OZT zalecana jest głodówka i odżywianie pozajelitowe prowadzone podczas hospitalizacji. Już po kilku dniach objawy powinny się wycofać, dopiero potem można przez jakiś czas stosować typową dietę lekkostrawną.

Czy dieta trzustkowa pomaga zregenerować trzustkę?

Dieta trzustkowa może przede wszystkim załagodzić bieżące objawy zapalenia oraz zahamować postępowanie stanu zapalnego. Na wsparcie pracy trzustki dobrze działają natomiast niektóre zioła, np. ostropest plamisty, mięta, mniszek lekarski, pokrzywa.

Jakie warzywa są zakazane przy chorej trzustce?

Warzywa ciężkostrawne oraz wzdymające, a więc cebula, czosnek, warzywa kapustne, nasiona roślin strączkowych, por. Niektóre z warzyw warto poddać obróbce – np. usunąć skórkę z papryki czy pestki z pomidora.

Czy można jeść nabiał przy zapaleniu trzustki?

Tak – jednak należy wybierać nabiał o obniżonej zawartości tłuszczu, tzn. jogurty typu light, chude twarogi, mleko o zawartości tłuszczu 1,5%.

 

Bibliografia:

Dieta łatwo strawna, Anna Szczepańska, Wydawnictwo Lekarskie PZWL

„Żywienie człowieka zdrowego i chorego”: Marian Grzymisławski, Jan Gawęcki (2019)

Żywienie w chorobach przewodu pokarmowego, Zofia Wieczorek-Chełmińska, Wydawnictwo Lekarskie PZWL

 

Autorka: