Dieta wątrobowa - co jeść przy chorej wątrobie i na regenerację wątroby?

Dieta wątrobowa jest terminem nieco mylącym, bo każde ze schorzeń wątroby wymaga indywidualnego traktowania (także pod kątem żywienia). W tekście poniżej przeczytasz nie tylko o roli wątroby, ale przede wszystkim o tym, jak reagować dietą wątrobową na najczęściej pojawiające się choroby tego gruczołu.

 

• Po co jest wątroba? Rola wątroby w organizmie
• Najczęściej występujące schorzenia wątroby
• Dieta wątrobowa – czyli jaka?
• Dieta wątrobowa – co jeść, czego unikać? Tabela
• Ogólne zasady diety wątrobowej
• Dieta wątrobowa – przykładowy jadłospis
• Dieta wątrobowa: podsumowanie – najczęściej zadawane pytania (FAQ)

 

 

Po co jest wątroba? Rola wątroby w organizmie

Wg wielu – jeden z najważniejszych narządów, a mimo to – o płucach każdy od razu powie, „co robią”, rolę serca czy jelit też każdy wymieni bez mrugnięcia okiem, a wątroba…? W tym sedno – spoczywa na niej niejedna ważna rola, być może dlatego trudno ją powiązać z jedną konkretną funkcją. Wątroby dotyczy kilka ciekawostek: jest gruczołem, i to największym w całym ludzkim ciele. Lubi też być „jedyna” – np. jako jedyna ma zdolność regeneracji, jako jedyna metabolizuje fruktozę.

Zadania wątroby to między innymi:

- detoksykacja - neutralizuje toksyny, które powstają w procesach przemiany materii oraz są spożywane z pokarmami i lekami

- produkcja żółci, która bierze udział w trawieniu i wchłanianiu tłuszczów w organizmie

- przekształcanie węglowodanów w glikogen i tłuszcze oraz magazynowanie ich w postaci zapasowej energii

- magazynowanie zapasów, m.in. witaminy A, witamin z grupy B, witaminy D i K oraz żelaza

- produkcja fibrynogenu, który wpływa na krzepliwość krwi

- aktywacja enzymów trawiennych

Już chyba trzy pierwsze punkty wystarczą, by potwierdzić, że bez sprawnej wątroby ani rusz!

Najczęściej występujące schorzenia wątroby

Skoro bierze na siebie kilka bardzo ważnych zadań, nietrudno się domyślić, że jej niedomaganie może być brzemienne w skutkach dla całego organizmu. Do najczęściej spotykanych należą niealkoholowa stłuszczeniowa choroba wątroby oraz alkoholowa choroba wątroby, wirusowe lub autoimmunologiczne zapalenie wątroby, marskość wątroby czy choroba Wilsona. To one powodują, że – często oprócz farmakologii – następuje konieczność przejścia na tak zwaną dietę wątrobową.  

A objawy, które mogą sygnalizować, że z wątrobą źle się dzieje? Cóż – tutaj temat jest równie szeroki jak odpowiedzialność, jaką wątroba na siebie bierze. W zależności od schorzenia mogą to być objawy dość łatwe w identyfikacji, jak np. żółte zabarwienie skóry czy białek oczu, ale też objawy, które niekoniecznie połączymy z wątrobą, np. zaburzenia hormonalne czy… stany depresyjne.

Dieta wątrobowa – czyli jaka?

Wątroba może i jest jedna, ale jej schorzeń jest kilka – i to one są wyznacznikiem diety, która ma wspomagać leczenie. Wspólnymi mianownikami będzie zazwyczaj trzymanie się diety lekkostrawnej (o której przeczytasz znacznie więcej w tekście „Dieta lekkostrawna – u kogo się sprawdzi i na czym polega?”) oraz manewrowanie proporcją makroskładników (głównie tłuszczu i nasyconych kwasów tłuszczowych). Istotny będzie też błonnik – jego obecność lub ograniczenie.

Dieta wątrobowa w przypadku marskości wątroby

Tak zwana marskość wątroby bardzo często jest następstwem innych powikłań, zapaleń wątroby, stłuszczeń, ale także niedrożnych dróg żółciowych lub przyjmowania niektórych leków. W pewnym (i paradoksalnym) sensie jest to następstwo regenerowania się tkanek wątroby – sednem marskości są bowiem zwłóknione tkanki, będące jakby bliznami wątroby, które mocno zaburzają strukturę jej miąższu, a tym samym utrudniają (lub uniemożliwiają) przepływ płynów i enzymów. Jest to choroba przewlekła i niestety nieuleczalna.

Opanowanie i zahamowanie marskości wątroby wymaga stałej konsultacji lekarskiej, konkretnych badań oraz kontrolowania postępów choroby. Dieta wątrobowa w przypadku marskości jest dietą lekkostrawną, z możliwie częstymi i małymi posiłkami (nawet 6 dziennie), z absolutnym wykluczeniem alkoholu (nie tylko w formie tradycyjnej, ale np. alkoholu dodawanego do leków). Ważne „wyłączenie” z zasad diety lekkostrawnej to produkty zbożowe pełnoziarniste – zalecane ze względu na podaż błonnika (pieczywo żytnie, mąki pełnoziarniste, graham itp.). Uwaga! Dotyczy to osób, u których nie doszło jeszcze do wyraźnego uszkodzenia struktury narządu – później trzeba niestety przejść na łatwostrawne białe pieczywo.

Istotnym punktem w diecie przy marskości wątroby jest białko, ponieważ jego podaż jest mocno uzależniona od stopnia zaawansowania choroby. W stadium łagodniejszym, szczególnie przy tzw. niedożywieniu białkowym, podaż białka bywa zazwyczaj większa od standardowej (powyżej 1 grama białka na kilogram masy ciała). Jednak przy poważnym upośledzeniu działania wątroby konieczne jest wprowadzenie diety niskobiałkowej (około 0,5 grama na kilogram masy ciała). Skąd wiedzieć, w jakiej fazie choroby jest nasza wątroba? Od lekarza. Marskość nie jest zaburzeniem, które można „prowadzić” dietą – wymaga stałej kontroli lekarskiej i specjalistycznych badań.

Dieta wątroba a alkoholowa choroba wątroby

Ta choroba jest swego rodzaju fazą przejściową do wielu innych chorób wątroby: do marskości, stłuszczenia czy zapalenia. O ile na tym etapie warto się zatrzymać na jednym, kluczowym zaleceniu, czyli ograniczeniu, a najlepiej wyeliminowaniu alkoholu z diety, o tyle warto przy tym dodać, że to właśnie alkohol jest w krajach rozwiniętych główną przyczyną dalszych problemów zdrowotnych z wątrobą. Dlaczego? To przede wszystkim wątroba metabolizuje alkohol etylowy, a jego nadużywanie powoduje uszkodzenie zbyt obciążonego narządu.

Dieta wątrobowa w przypadku niealkoholowej stłuszczeniowej choroby wątroby

Niealkoholowa stłuszczeniowa choroba wątroby to następstwo odkładania się w wątrobie tłuszczu w zbyt dużej ilości, a to z kolei jest często następstwem zbyt wysokiej podaży energii, szczególnie z tłuszczów oraz cukrów prostych. Nietrudno się domyślić, że tej chorobie często towarzyszą nadwaga lub otyłość, często także cukrzyca typu II.

Głównym założeniem diety wątrobowej w tym wypadku jest obniżenie podaży tłuszczu (bez przekraczania bezpiecznej dla zdrowia granicy 30% energii z tłuszczu) i skupienie na kwasach tłuszczowych nienasyconych (a więc tych pochodzenia roślinnego, jak awokado, oliwy, ale też ryby). W przypadku nadwagi istotne jest też wprowadzenie diety redukcyjnej. Warto też skupić się na jakości zjadanych węglowodanów – aby były to węglowodany złożone, bo te dostarczą witamin i błonnika – szczególnie póki jeszcze wątroba jest w nienajgorszym stanie. O węglowodanach (i prostych, i złożonych) piszemy w artykule „Czym są węglowodany?”. Im więcej warzyw – tym lepiej, owoce jako źródło antyoksydantów również są cenne, ale nie powinny zdominować warzyw.
Nie smażyć, odzwyczaić się od chipsów i frytek, tak samo zresztą jak od alkoholu. To mocno skrótowa lista przykazań w tym wypadku!

Dieta a ostre wirusowe zapalenie wątroby

W przypadku WZW dieta związana jest bardziej ze stanem, w jaki wirus wpędza wątrobę, niż z reakcją na dotychczasowe przyzwyczajenia żywieniowe i ich skutki. W tym wypadku farmakoterapia zawsze jest niezbędna. Lekarze oprócz leków wprowadzają też dietę na zasadach diety lekkostrawnej, która obniża zawartość tłuszczów (szczególnie nasyconych), jednak w miarę możliwości należy zadbać o dużą zawartość warzyw i owoców w diecie – nie tylko ze względu na obecność błonnika, ale też antyoksydantów.

Dieta wątrobowa w autoimmunologicznym zapaleniu wątroby

Przyczyny tej choroby nie są do końca znane, wiadomo jednak, że z czasem atakowane przez „własny” system ochronny komórki wątroby ulegają zwłóknieniu (jak w przypadku marskości wątroby). Dieta – analogicznie do omówionej już marskości – w dużej mierze zależy od stopnia zaawansowania choroby. Początkowo może zakładać zwiększoną podaż białka oraz dostarczanie błonnika pokarmowego, co ulega zmianie w miarę z postępującym upośledzeniem funkcjonowania wątroby.

Dieta wątrobowa – co jeść, czego unikać? Tabela

Grupa produktów	Produkty z reguły zalecane	Produkty z reguły niezalecane	UWAGI
Produkty zbożowe	Pieczywo jasne, pieczywo typu graham, kasza jaglana, kuskus, ryż biały, płatki owsiane, makaron pszenny drobny	Pieczywo pełnoziarniste, ciemne, grube kasze, pełnoziarniste makarony	W przypadku początkowych faz schorzeń, szczególnie niealkoholowej stłuszczeniowej choroby wątroby, sytuacja jest zupełnie odwrotna!
Nabiał	Maślanka, kefir, jogurty naturalne, chude twarogi, jaja, chude mleko	Sery żółte, pleśniowe, serki topione, tłuste twarogi, mleko pełnotłuste, jogurty słodzone
Mięso i ryby	Drób, jagnięcina, cielęcina, mięso z królika, dorsz, mintaj, szczupak, halibut, flądra	Wieprzowina, wołowina, baranina, tłuste wędliny	Zawsze należy unikać smażonych oraz wędzonych produktów
Warzywa	Ogórek, pomidor (bez skórki), sałaty i zielenina, cukinia, ziemniaki…	Wzdymające i ciężkostrawne, np. cebula, czosnek, kapusta	Warzywa są bardzo cenne na diecie wątrobowej, jednak przy dużym upośledzeniu pracy wątroby należy pamiętać o ich selekcji (wybierać lekkostrawne), pozbywać się ich skórki, pestek, a nawet rozdrabniać.
Owoce	Banan, owoce cytrusowe, melon, truskawki, jabłko (bez skórki)	Śliwka, czereśnie (przy poważniejszych stanach zapalnych)	Owoce są zalecane, ale w kontrolowanych ilościach – fruktoza jest metabolizowana wyłącznie w wątrobie, dlatego owoce nie powinny zdominować diety
Tłuszcze	Oliwa z oliwek, olej rzepakowy, margaryny roślinne	Twarde margaryny, masło klarowane, smalec, słonina
Napoje	Woda mineralna niegazowana, słabe napary z herbat owocowych, ziołowych, słaba herbata czarna bez cukru, kawa zbożowa	Mocna kawa i herbata, woda i napoje gazowane, a przede wszystkim: alkohol w każdej postaci
Substancje słodzące	Miód, stewia, cukier, słód jęczmienny, syrop daktylowy, melasa, syrop ryżowy, gorzka czekolada	Sztuczne słodziki (np. aspartam, sacharyna, acesulfam K)	W tym wypadku nawet produkty „zalecane” są raczej „dopuszczonymi” – i to w ograniczonej ilości
Przyprawy i zioła	Majeranek, koperek, oregano, bazylia, kminek, kwasek cytrynowy, cynamon, goździki, wanilia, anyż	Pieprz czarny, papryka ostra i chili, ocet, curry, gorczyca (w tym musztarda)

Źródło: opracowanie własne

Uwaga: Tabela jest zbiorem zaleceń ogólnych; szczegóły diety wątrobowej powinny być zawsze dostosowane do konkretnego schorzenia w asyście lekarza i/lub dietetyka.

 

Ogólne zasady diety wątrobowej

W przypadku wystąpienia schorzenia wątroby zawsze niezbędna jest konsultacja z lekarzem, a w dalszej kolejności wdrożenie leczenia. Detale diety (często uzależnione od stopnia zaawansowania choroby) również ustala się każdorazowo z lekarzem lub dietetykiem (szczególnie, że część chorób wątroby może być spowodowana indywidualną reakcją na niektóre składniki, np. żelazo!).

Niemniej kilka punktów wspólnych dla niemal każdej diety wątrobowej warto znać, a częściowo nawet wdrażać jako… działania profilaktyczne. O czym mowa?

• Alkohol – a raczej jego brak lub znaczne ograniczenie. Jak wspominaliśmy – alkohol etylowy to ciężkie zadanie dla wątroby, a jego nadmiar prowadzi do uszkodzeń. Pomijamy tu oczywiście inne „skutki uboczne” spożywania alkoholu.

• Utrzymanie prawidłowej masy ciała – lub jej osiągnięcie, jeśli nasze BMI wykracza poza normę. Jak to zweryfikować? Przy pomocy kalkulatora BMI.

• Zdrowa, zbilansowana dieta (na początku), później… dieta lekkostrawna.

• Redukcja podaży kwasów tłuszczowych nasyconych – to dotyczy w zasadzie każdej zbilansowanej diety, ale diety wątrobowej w szczególności. Mowa tu o smażeniu, o tłustych mięsach i nabiale, ale także o żywności typu fast-food i przekąskach takich jak chipsy czy orzeszki – na przykład takie smażone w panierce…

• Aktywność fizyczna, dostosowana do możliwości i preferencji. Jakakolwiek nie będzie – okaże się Twoim sprzymierzeńcem!

Dieta wątrobowa – przykładowy jadłospis

 

I Śniadanie: Waniliowa ryżanka z musem jeżynowym

II Śniadanie: Krem z pieczonych warzyw z grzankami pszennymi

Obiad: Pulpeciki cielęce w lekkim sosie z kaszą jęczmienną perłową i buraczkami

Podwieczorek: Ciasto na maślance z brzoskwinią

Kolacja: Pieczywo (pszenne lub pełnoziarniste, w zależności od stopnia zaawansowania choroby) z pastą z dorsza

Koktajl: Koktajl bananowy na niskotłuszczowym mleku

W miarę postępowania choroby dieta wątrobowa będzie coraz bliższa zasadom diety lekkostrawnej, która obejmuje sporo eliminacji oraz obostrzeń dotyczących samej obróbki termicznej potraw. Tego typu dietę można realizować samodzielnie, w alternatywie jest też catering pudełkowy z Dietą Soft od Body Chief, spełniający zasady diety lekkostrawnej zarówno co do użytych składników, jak i sposobu przyrządzania potraw (gotowanie na parze, brak smażenia, rozdrobnienie itp.). Ta sama dieta będzie też odpowiednia dla osób poszukujących diety trzustkowej. Jeśli masz dodatkowe pytania do dietetyczek Body Chief, możesz się z nimi bezpłatnie skonsultować pod numerem telefonu 601 444 466 lub adresem [email protected].

 

Dieta wątrobowa: podsumowanie – najczęściej zadawane pytania (FAQ)

Co można jeść w diecie wątrobowej?

Wiele zależy od schorzenia wątroby oraz jego stopnia zaawansowania; w ogólności należy przyjąć spożycie produktów bogatych w kwasy tłuszczowe nienasycone, ale pamiętając o kontroli podaży tłuszczów w ogóle; produkty nabiałowe i mięsne w „chudych” wersjach; przy bardziej zaawansowanej formie choroby również miękkie, jasne pieczywo i produkty pszenne.

Co trzeba wyeliminować na diecie wątrobowej?

Po pierwsze i najważniejsze: alkohol. Po drugie: wszelkie produkty smażone. Po trzecie: obfite źródła kwasów tłuszczowych nasyconych, czyli np. masło, tłuste mięsa, słone tłuste przekąski.

Jabłka a wątroba – czy można je jeść?

Można, przy znacznej niewydolności wątroby trzeba obrać je ze skórki, natomiast w przypadku wszystkich owoców należy pamiętać o tym, by kontrolować ich ilość w diecie – ze względu na obecność fruktozy nadmiar owoców może stanowić dla wątroby spore obciążenie.

Czy otyłość ma wpływ na wątrobę?

Ma ogromny związek z niealkoholową stłuszczeniową chorobą wątroby. W przypadku nadwagi i otyłości dieta redukcyjna jest jednym z pierwszych zaleceń.

Białko a wątroba – ile białka na diecie wątrobowej?

Podaż białka w diecie wątrobowej jest mocno uzależniona od rodzaju choroby oraz od stopnia jej zaawansowania. W początkowym stadium lekarze często zalecają zwiększenie podaży białka (nawet powyżej 1 grama białka na kilogram masy ciała), natomiast przy postępującej niewydolności wątroby ta podaż powinna być mocno zredukowana, nawet do 0,5 grama.

 

Bibliografia:

Choroby wątroby a „dieta wątrobowa”, dr n. med. i n. o zdr. J. Malinowska [w:] Narodowe Centrum Edukacji Żywieniowej.

Dieta w leczeniu wirusowego zapalenia wątroby, mgr inż. M. Siuba-Strzelińska [w:] Narodowe Centrum Edukacji Żywieniowej.

Niealkoholowa stłuszczeniowa choroba wątroby – zalecenia żywieniowe, Narodowe Centrum Edukacji Żywieniowej 

Autorka: